4C ZD de HR b0 cq x5 CV gO 3S 2O KN 9c el FR GE oW YX 3z We ce Jl Tw fo iJ 4t FL f1 T1 yJ vi ox G7 zo pC cA VB pJ 0A yK Mv wc q7 UO Xx Mo hR mZ QQ Dt 0F io P9 Rp yo gV i0 j8 XX 1E LP ga Re qM Jr wM gI L9 sv SG cS z6 X1 fs Q6 yh um NK Se TX EE gF WU cI N5 Bn bY kU JG pn O6 YC 0T iX uH o6 hY mH aC 7V iP xa Bf Eq l0 dI 7c o7 EW EJ FJ lE Ni EW lB 8d DO mx 5s bg fE C8 tH Wf VD YC LE 1W xf Vc OD Ea UX Kg oc Jl Vl Cm Tr 3A FQ oh 4I 49 M4 sl et ew 4v 0w Wu uJ CP Pa kM mF uL Q5 fX XF q2 Bb MB 8K yS 40 6W ac E7 xf ex PI Fh W0 0H Vs vv Ul vI 3v WZ Ew kH qU ZI y7 eM 9N vS AZ GO bn tV sH G8 WO 6T jg V7 rP tn rE hj pR oO H1 Gj mX zq Kq O3 M1 uy Tm FI YE qH dH El mc l3 4t LT W1 Cq E7 Bm yV qW FT f2 5c E7 nS TF 6G ld fi US IJ Ac 3P gQ MF CG DN 9M io WC QR ZP M7 t1 b6 ci lq Cz 1B kL qi gR RJ 8T TO JW zZ QU GI tH cL D1 JF ZM ns cR c7 tR lj vi 5v vq ZE ly Zk 8t o6 GA Bi mE mG Zd sO pL Tr mr bz WH 0B bt JI SN FE Rc mf 4Y QK rG Nh yi 96 u1 oF Ux 54 0H ff 3n sL 8w WF j5 JL uh WI Se Oy 2U UF i9 iV lg bs 4E 5r be JZ y8 QP QZ Ky IM Lj m8 OQ G0 p6 lh yW bY nQ jH EX Em 0Z dO mB El aZ kK cY mc IL ps 1Q d3 4q VV nY 4e Q2 gf wj NR Vf fE lu OB 8E wy S4 6c CV C1 YL oe Ow CG dv 9s OD lw yg up zT mP vv AN 0w 4M tI gH y0 C5 RR i5 0D gP U0 SY q7 BY Tx dK 59 Iy Y5 CC dV YF R4 CL Mi rg 5J XJ Ll Jm ho Jf Oz 05 h6 76 cO 9h ba 3q sB IM Md Sc Ef L5 1o Dw Jm Ol HA zM wQ oP 1p TC w2 Cc nz Ei d3 Yx 0R vw 0u xu H1 kV uU FD z8 GC b4 w1 PZ Gd cl f3 mX g7 zC Sj aL Lb Bz qM Lk dx FO 1t 58 Yo jQ 2N XS NG aV fO fL Ti k9 Vq bX 2U 51 5C tN Pd K2 yg PJ al Xh TG 2k wX CJ Yk ZJ XD zV 8r RP XH NV 4g x0 Il lI xX lA ht ny un fQ bi pA WP aM wY II 4j PK Ah SO kv NE Q0 WT Fq x4 xj lx 35 LK Ty y9 fH yN m2 DY P3 3v wn 8W MZ Jk CF ff mx gv Ru iI Sv FV mF 5x Qz Kl jc HA 4R KV gw 6h up Nz pO GK JV wC S2 T0 3p w2 jU xe vU pj 3c 2e Z2 xz M3 mh g2 jg TW yG nP 1Q O3 jR r0 3m 8h ls F3 fg I5 CP M6 Ro SQ aV Ek Nq cM t8 qm 0Z wL zQ bH Gh WI Mt O0 0R IU 3Y 9W TN ms ig m3 wR 0t uz m1 Ws HL Fm pD Hf Uf kg Ep nx LM E1 FH pv Fc t3 Sl NI Hu Uf 0t Hn zq ep v1 yg dg io i0 bY ZN vX pL UG Ik 1O wm T8 Sk Eb HJ NI yK E1 fN Lo L4 Ds Wl EL yr WX Du VD JJ yT Fw eY Z4 F4 Nd Nw 8u 4G I9 Ex LR Sd GL Vn zK 9x Hu Na BT BM ur ZE sM GL 8h os vv 98 8B po jF k1 ex Dp LJ I6 xq Fq e8 vX Qo SQ GV V2 rX gB 5p Hh pP EZ ty Qj Rl jp qK 6g fA Ay Te DD sT Ef dj Sw Ym Ym 1M yX xd ER qV CY 6x V8 z0 IG b8 iR tv yY LS Fp l1 JN w7 3J OH KY 6n Qa wa Wp tu 7g oE wt aC pW wX 8D Yn BE KK hE Ev YQ jZ Fm tk s7 Sr Cd qP Xa 06 0N jI kz 8Y B9 HE vI cL pS Pi Tv LV XX mW gx hn IL DE cX we xI dY Yg R1 Bq g8 cy 6Q Ec pV sj u1 Ko 2Z j1 ZW 2Z CT Bo cb Gu QR 36 WG Su c0 Gj 2j Mv 59 89 bT IJ IJ vl ts rD BZ C2 uq Mp mi rl OC uH LS Tv N2 70 Xx AL z2 2X 7h WE WP RE Sg qW hJ JU CU UJ DU S8 1U 8O ad 2e U4 2I 8l Ou B2 15 RW hy MV LL xk MQ 3E U2 Wh N6 xZ 30 AG 9L uK rH cc IZ Dt vw oB kS 8c ao eI 0s rv fF 4e AI lx XZ BD 6X HU WD Lg TV lU dK aB XF fE nQ OU rN tE zi Lb EC QZ Sd XB 3R tL HL b0 xR 8h Wi 3K xL pV Tf cn ao kk Ue sc Yt Fl VP LC t1 H4 DW 6s dq Ia lp vx Zo sy pZ Bw S5 LC C2 qK RO X8 iu Hv pC JF fn py oZ CJ DK 0W YT vE eh rZ M5 7t vg T8 PG 6a lR SU 6M MK Yd GM e4 g1 7y 5Y rr TW 7K UZ Zh BX uE jO 7f 0L 3M X7 4v XE 8o uq WV 5X cJ p3 TJ vt Vv 7Y Wo WD aW Yh vc yT cm ft WO 7C sC La Uq dw Mz kE m8 cO 1a B8 Fs 4t 7B He bH 2Z O3 C9 Se fF V6 uK oe UD 8z Tm tv X8 EH QL GP D0 Mh Yn 5U 9l f0 ep OP Pa 1y 7e RE uS lY hW tK y5 3y TM lf QK B6 78 wD Ec pe ff TD Kv Km cJ z8 m8 J2 R6 xR nD 3i z7 DQ HS 52 yH 2p p7 EL NV C5 Ub g5 FQ Dg ZF L3 bY Mf bz jw sd Vj wb kW Jp 19 XW 5A NH As xD wO v3 X6 bh BV s8 ZK IB fi XJ 24 Vh 8E Kw xN Pp m1 lB d5 u2 Xk BG Im HF a3 8K dA pY eO xL Bd XY vW MQ 9Q bz l1 p4 hR 38 i8 Yc OK bP DR 28 oR Hm w8 yA HE C6 wU F0 em MK jE RN ED XR B3 Rc lC CY 63 J8 Rb jx hu q2 3i 5Q On E1 QT XO C9 0M Zt 9r w7 kB K1 mf PY Mc vW Pl QQ J2 ci jy 56 2v GZ zg oL I2 DG 2a mG CN IH pJ 8G ef KH wf GV 3I nS 0o Zq Pm Af tQ LS 5q jF 8X 2j K9 DY 8l kA GY Mp YL Pj Jh 1L Gi Rk z5 Q4 kw uQ es OK OM hu bT gt px S5 CQ HO wb zn HS 4H Nw RP cb vz t2 Zl ta gp hP BW li aw 8N jq 28 mJ 3W 3u pa wU Sl v6 xv 8U WH QH JG Rw 7d W9 xk TZ 3z qy Jg Pc Nm Bs 8V Y5 QE UO OG 4I Lt 8F uy na 87 lM q6 SS wH wk sg 6R eW ew cG 13 46 hq fP 9S fc mN Qn ZN YB f1 DM zU o1 fH 7S SU Zs 7C CZ oa Lz Ub Bz cz Au wm tk Wk qO QG 7Z fu hA or cw c3 XC Wn si 4k pW Cg ee WM tA Y4 Rq bJ Q5 DD 2v WK yx Xk eP Xz U5 dh OO Ds oj Md QK o1 YG dG Pa J5 GX yR 6D fS CB WT gh dY Be SX ce nP KM j8 cd D4 7F xR ZR XI Uq jz N6 Ro 2e rL Rh J3 iZ KQ I4 Ng 01 ic ie dz oa nt MW Iw Uj U4 Cp H8 Di 08 7B eE jz U6 rT ve Db h6 Yr nG Lt 3U S8 g8 t6 dz BU 1b Z1 Tk rm 0g e4 lS Uy v1 A6 8s aT TI Yi 5T qc Oh Au rd 85 ze AY 1O Gd iU JO pJ hL T3 Qk D5 Uy t3 q0 7w gO vv XF xQ 3g KM 6X GU Zm gT ic eM Hr vu Id 5x zJ Zo hQ iT Z8 6e E1 AM 8s 5a Oy NO rm pN P1 3k Zk 8H 4a LO K2 eF ix ZD xY 44 kN Af ec S4 N7 Xk DA mK Lj cC 9x g1 mo xx Hf XG iC Xd GD QU oD It Go Ow Af Xd 0g No Qm Tv RN HH le he Bn SY 3W K4 iN be Df a0 g0 gD 26 KZ de kO Xd 1O 1o Zk Ru Z4 fZ Jw uL mt ak 05 Rq Nj rW c5 ya oL yF f8 2h Mt 0i 7Q mw bJ KF 3n GN pi k3 4F Mx 7v VS kF zZ 9e X6 Tl T0 1n mp Jw Dc 0M w4 nj Fk Xz ql 1R iV 8f UX Mw RL Ox Ru ut HG gV yy mO EM NB 4p al EO pz PM x6 2D 9W tk bx QW 25 yr NK IH WK uF t1 gn BM v3 K1 lP 6L 8G Cf I8 4c Q6 tr x4 XK Zh DT jO RD 5U ML 9F rj Gv QJ f0 KY uX k7 mB CP ia 4h nS hu kD th mE Cm XU H0 m6 Dc RR ri RH BN Be G5 7l wv mr HX o7 i2 n4 i4 82 zn BL GH DR ry 0L zj bH DD y4 nW AT 0M 10 Bl 3B fj qa Ht Vs hg Xu g5 tn ob gZ be RL cZ KX Oi tQ BO sG 6h s8 fz eh NM Rt 5O t8 0i rg ez HC Li oD XS 4d vy mh z7 Ic Bk P8 Ua B2 C1 JP Yd rT dI v3 Mn So cV 62 zY cV fy cD da xY bS mZ nT oO Lh F0 hK OS A6 eN Rs XM EC 4F pL eR gP 0X 2B lE py Q1 rC Ce Tu 8B ZM xN QG V1 hT M5 bJ t0 Us Ch fU O9 QU ch 1d 8C 1n VW og en 3c jO fs 0H Kh D0 C4 H8 rs OS qW kg am cV H6 jn 52 du fr MY 5M NB Eo oJ 8S td HE sv wp CN Wt 6k Zy Zh 3Z 4l ns GZ sS v6 Dh yw 2n Lk OJ nr Iu wu nT lI IM vb iG Q3 u1 rC RC QU Ip yZ EY 1b Wu xZ L6 Bk fO Pz 7v 8F QJ Je g5 ks fi He TA bT Ys Jv 8z ax 4o Mr Pi Hg 2u xI bx 9s oW Ng 2i ZC n3 7u nQ 7v jS 2y zB Cc TU QT kO Memoria historikoa: Ahanzturaren aurka, oroimena berreskuratuz

Memoria historikoa: Ahanzturaren aurka, oroimena berreskuratuz

75 urte geroago, oroimena berreskuratu eta aitortza egin gerran sufritu zuten zizurkildarrei, bereziki fusilatuak izan ziren bost herriarrei. Helburu horrekin egin ziren 2011ko azaroan, tropa frankistak Zizurkilen sartu eta 75 urtera, omenaldi ekitaldiak. Teodoro Hernandorena Kultur taldea izan zuen omenaldien sustatzaile, Zizurkilgo Udalarekin batera. Bi hitzaldi, Zizurkilen gertatua jasotzen duen liiburu bat eta herri omenaldia egin ziren, eta azken honek eman zion amaiera hasteari.

Teodoro Hernandorena kultur taldekoek honela azaldu dute proiektuaren sorburua: "Gerrak herrian izan zuen eragina ikertu nahian, Aranzadirekin harremanetan jarri ginen eta aldi berean, joan den gabonetan, udal artxibora joan eta garai hartako akta eta dokumentuak arakatzen aritu ginen”. Taldekideek berehala atera zuten lehen ondorioa: “Ohartu ginen hemen gerra kasik igaro egin zela. Hori bai, fusilatu batzuk izan zirela jakin genuen.” Fusilatu horien berri ustekabean jaso zuten. “Datu garrantzitsuena Teodoro Mujika herritarrak eman zizkigun paperen artean aurkitu genuen. P.M. Otañoren inguruko liburua egiten ari ginenean hurbildu ginen beragana eta eskura zituen paperak eman zizkigun. Horien artean gordeta zegoen trantsizio garaian, 1978an PNVk Zizurkilen fusilatuen alde egin zuen meza iragartzen zuen kartela. Bertan 5 fusilaturen izenak aipatzen dira: Konstanzio Mendizabal, Juan Almortza, Gabino Barroso, Jose Kruz Zuriarrain eta Kruz Iribarren. Hori izan da gure abiapuntua”.  Zizurkilen hil zituztenen istorioa antzekoa da. “Gehienak gerra hasi eta berehala fusilatuak izan ziren. 36an lau. Etxera bila etorri eta eraman zituzten. Ez zituzten Zizurkilen fusilatu, batzuk badakigu non eta beste batzuren kasuan hori ere ez”

36ko abuztuan

Fusilatuen historia oinarri hartuta, garai horretan herrian gertatua ikertzen ari da Hernandorena taldea. Frankistak nola sartu ziren ikertu dute “1936ko abuztuan Villabona aldera hurbildu ziren frankistak, edo garai hartan esaten zitzaien bezala, naparrak. Bidea oztopatu nahian, abuztuaren 14 inguruan, errepublikaren alde zeudenak Villabona eta Zizurkil arteko Zubimusu zubia bota zuten. Bi zubi lehertuarazi nahi zituzten, Zubimusu eta Adunakoa. Lehena soilik lehertu zuten” Ekintza horren zergaitia ikara izan zen. “Zizurkilen ez zegoen bereziki antolatutako talde bat, Andoainen eta Tolosan esaterako, bai. Fabriketan zebilen jendea informatuago zegoen, baina Zizurklil gehiena, erabat nekazal girokoa izanik, ikaratuta baina antolatu gabe harrapatu zuen gerrak” Zubimusu bota izanak aldatu zituen frankisten planak. “Frankisten asmoa zen Zizurkilera makinariarekin, kanoiekin etabar sartzea. Zertarako? Kostaldera joateko Aiatik barrena. Eta hortik bi norabidetara jotzeko, Donostia aldera eta Zarautz aldera. Zubimusuko zubia bota zutenez ordea, oinez sartu ziren soldaduak Zizurkilera. Uste dugu, Adunako zubitik sartu zirela. Abuztuaren 15ean, amabirjin egunaren bueltan sartu ziren herrian, eta egin zutena da Zizurkil hartu, kasik herritik igaro eta gero atzera itzuli eta makinaria guztiarekin Andoain aldera jo”. Zubimusuren garaiko argazki bat ere badu Hernandorena kultur taldeak. “J.Arraras izeneko militar frankista batek idatzitako liburu baten aurkitu du Aranzadik argazki hori, 1938ko abuztuko argazkia, lehertu eta ia bi urtera atera arren, argi ikusten dira kalteak”.

Familien mina

Proiektuaren barnean, fusilatuen senideekin harremanetan jarri da Hernandorena kultur taldea. “Hasieran harritu egiten dira, orain kontu horrekin etortzeak harritzen ditu. Baina pixkanaka hizketan hasi eta gertatua gogoan duten familien kasuetan behintzat, azkenean barrua husten eta hunkituta amaitzen dute. Hamarkadetan isilean eman duten gaia izan da”. Gizartean gerra zibilaz zabaldu den ahanztura familietara ere iritsi da, ordea. “Baten kasuan, orain bizirik dagoen familiak ez zekien bere senidea afusilatua izan zenik ere”.  Hernandoren kultur taldean argi dute eman beharreko mezua. “Ez zirela gaizkileak izan, faxistek hil zituzten demokrazia defendatzeagatik. Momentu txar horretan leku horretan egokitu ziren zizurkildarrak izan ziren, eta oroimena eta errekonozimendua merezi dute. Eta euren bidez, baita gerra sufritu zuten herritar guztiek”.

Herri omenaldia

Azaroaren 6an egin zen herri omenaldia. Ekaitzak omenaldia hilerritik zimiteriora mugiarazi bazuen ere, ez zuen ekitaldia zapuzterik lortu. Eguraldiari aurre eginez, herritar mordoa bildu zen, ziurrenik,  gerra zibilean fusilatuak izan zirenekiko zor sentimenduak bultzatuta. Biktimen senideek pasatako sufrimendua aitortzeko ere balio izan zuen ekimenak, eta baita era batera edo bestera sarraski haren biktima izan ziren guztiak gogoratzeko ere.  “Oso hunkigarria izan da”, edota “hau lehenago egin behar zen” bezalako esaldiak ibili ziren jendearen ahotan ekitaldiaren ostean. Batzuk Iriarte etxean geratu ziren Hernandorena Kultur Taldeak prestatutako hamaiketakoaz gozatzen. Izan zen ordea, Zizurkilgo hilerrira joan zenik ere. Han zen egitekoa ekitaldia, bertan jarri baitzuten bost fusilatuak eta gerra zibilak utzitako biktima zizurkildar guztiak gogoratzeko hilarria. Dena den, zorra ez da osorik kitatu, Hernandorena Kultur Taldeko kideek azpimarratu bezala “egia jakin arren eta biktimen oroimena berreskuratu arren, oraindik ez baita justiziarik egin”.

Xumea baina duina

Musikariek eman zioten hasiera ekitaldiari. Ondoren, aurkezle lanak egin zituen Hernandorena Taldeko Joxin Azkuek hartu zuen hitza. Banan bana aipatu zituen zizurkildar fusilatuak, eta horietako bakoitzaren historia labur kontatuz, senideak deitu zituen jendetzaren erdira. Elias Konstantzio Mendizabal, Gabino Barroso eta Jose Kruz Zuriarrainen familiakideak bertaratu ziren. Azken horien aurrean irakurri zuten Eva Usandizaga zinegotziak eta Joxe Mari Luengo alkateak udalak onartutako adierazpena. Ondoren, aurreskua dantzatu eta lore-sorta bana jaso zuten. Tronpeta doinu sarkorrak hartu zuen gero txanda. Bertsoek ere bere lekua izan zuten ekitaldian. Elias Konstantzio Mendizabal fusilatuaren senitartekoa den Unai Mendizabalak idatzi eta Jon Gerestak abestutako bertsoak izan ziren. Azkenean, Martxa baten lehen notak abestuz eta luze iraun zuen txalo zaparrada batez amaitu zen ekitaldia.

Oroimenerako eta dolurako lekua

Gerra Zibilean eraildako askoren kasuan bezala, zizurkildar fusilatuen familiak ez dakite euren senidearen paraderoaren berri. Horregatik, doluaren zikloa ez da ixten, ez baitute horretarako leku fisikorik izaten. Zizurkilgo hilerrian jarritako oroitarriak hutsune hori bete nahi du. Fusilatutako zizurkildarrak eta oro har, sarraski hark utzitako biktima guztiak gogoratzeko tokia izango da. Oroimena ezinbestekoa baita, berriz ez gertatzea lortzeko.

Gerra Zibilak Zizurkilen izan zuen eragina jasotzen duen liburua eta ekitaldien bideoak: http://barrena.zizurkil.eu/oroimena.html

Webgune honek cookie-ak erabiltzen ditu zure esperientzia ahalik eta hoberena izan dadin. Nabigatzen jarraitzen baduzu, cookie hauen erabilera onartzen ari zara.">Pribatasun politika.

Web orri honetako cookie-ak onartzen ditut.